Nieuws

VERSLAG CONFERENTIE CIRCULAIR BOUWEN EN SLOPEN

Circulair bouwen en slopen

 

Verslag van de plenaire delen van de conferentie in Circl op 16 november 2019 

georganiseerd door Bureau de Helling en het Milieunetwerk van GroenLinks

 

door Titia van Leeuwen, Sieward Nijhuis en Richard Wouters

 

Lees verder

AANBEVELINGEN CONFERENTIECIRCULAIR BOUWEN EN SLOPEN

Zestien aanbevelingen voor het sluiten van kringlopen in de gebouwde omgeving, dat is de oogst van de conferentie Circulair Bouwen die Bureau de Helling en Milieunetwerk GroenLinks op 16 november organiseerden in circulair paviljoen Circl. De aanbevelingen zijn aan alle overheden gericht. Een overzicht.

Circulair ontwerpen en urban mining

1. De stad is een materialenmagazijn. Stel voor alle gebouwen - ook bestaande - een uniform materialenpaspoort op. Zorg voor marktplaatsen voor materialen die voldoen aan open standaarden, zodat data uitwisselbaar zijn.

2. Overheden moeten bij aanbestedingen eisen stellen aan circulariteit, materiaalgebruik, volume en duurzaamheid.

3. De Rijksoverheid dient demontabel bouwen verplicht te stellen in het Bouwbesluit (straks Besluit bouwwerken leefomgeving).

4. Maak van de Ladder voor Duurzame Verstedelijking een ladder voor circulaire verstedelijking, met afwegingscriteria die aan behoud en transformatie van gebouwen voorrang geven boven sloop met hergebruik van de materialen.

Klik hier voor het verslag van de workshop over circulair ontwerpen en urban mining, inclusief de presentaties van Jos de Krieger en Erik Koremans.

Milieuwinst van circulair bouwen

5. Bouw minder met cement en beton, en vaker met bijvoorbeeld hout. Deze omslag dient te beginnen bij de opleidingen voor de bouw.

6. Overheden moeten lef tonen door bij aanbestedingen sterk te sturen op een zo laag mogelijke MKI-waarde. (Hoe lager de waarde volgens de Milieu Kosten Indicator, hoe lager de milieubelasting.) Dat schept ruimte voor innovatie.

7. Ga bij financiering van bouwprojecten zoveel mogelijk uit van total cost of ownership– de totale kosten tijdens de levensduur van een bouwwerk en de waarde van de materialen bij sloop.

Klik hier voor het verslag van de workshop over de milieuwinst van circulair bouwen, inclusief de presentaties van Suzanne de Vos en Stefan van Uffelen.

Gemeentelijke instrumenten voor circulair bouwen

8. Werk aan een heldere definitie van circulair bouwen. Formuleer concrete, realistische doelstellingen.

9. Gebruik als gemeente zoveel mogelijk instrumenten om circulair bouwen aan te jagen, zoals inkopen en aanbestedengronduitgifte, de Omgevingswet en met name de nieuwe Omgevingsvisie. Maak een circulair sloopbestek tot voorwaarde voor een bouwvergunning bij sloop/nieuwbouw en benut de overige instrumenten voor circulair slopen. Bij de nadere uitwerking van de Omgevingswet dient het Rijk gemeenten meer instrumenten geven.

10. Koppel de circulaire economie aan andere opgaven. Pak bijvoorbeeld de energietransitie in de gebouwde omgeving zo circulair mogelijk aan.

11. Werk samen om van elkaar te leren. Dat is vooral van belang voor kleine gemeenten en voor kleine partijen in grote gemeenten.

12. Zorg voor een jaarlijkse rapportage over wat er gebouwd en gesloopt wordt in de gemeente, waarbij vermeld wordt hoe circulair dat gebeurt.

13. Maak gebruik van de energie en de wil om te verduurzamen die er is bij burgers en bedrijven in de stad.

Klik hier voor het verslag van de workshop over gemeentelijke instrumenten voor circulair bouwen, inclusief de presentaties van Jeroen van der Waal en Wim Beelen.

Klimaatakkoord: impuls voor aardgasvrije wijken?

14. Er moet snel gebouwgebonden financiering voor het energetisch en circulair verduurzamen van woningen beschikbaar komen. Gebruik daarbij de uitstekende financiële positie van Nederland.

15. Kom tot een wijkaanpak voor de overgang naar aardgasvrij wonen en betrek daarbij de burgers. Die willen vaak wel. Zet daarbij ook circulariteit op de agenda.

16.Er moet meer rijksfinanciering komen om meer gemeentelijke proeftuinen te kunnen verwezenlijken. Te veel initiatieven voor aardgasvrije wijken kunnen nu niet worden opgepakt. Schep ook meer ruimte voor pilots op het gebied van circulair bouwen en de energietransitie.

Klik hier voor het verslag van de workshop over aardgasvrije wijken.

 

 

 

 

VERSLAG CONFERENTIE MOBILITEIT EN BEREIKBAARHEID 7 JULI 2018

Verslag plenaire start Mobiliteit en bereikbaarheid 7 juli 2018

Een zaal vol raadsleden, wethouders, statenleden, andere actieve GroenLinksers en aanverwanten buigt zich over de vraag hoe we een milieuverantwoorde en duurzame mobiliteit kunnen realiseren, die bovendien voor een ieder aantrekkelijk en betaalbaar en ook toekomstbestendig is.

De bijeenkomst wordt geopend door Titia van leeuwen, voorzitter van het Milieunetwerk van GroenLinks. Zij refereert o.m. aan de Conferentie Energietransitie voor Gemeenten van 11 november 2017. Daar werden over duurzame mobiliteit al behartigenswaardige voorstellen gedaan. Vandaag worden deze verder uitgediept.

Dagvoorzitter Marijke Vos introduceert de keynote spreker Daan Zandbelt, Rijksadviseur voor de fysieke leefomgeving.

Hij start met zijn motto: naar een schoner hechter en rijker Nederland. Nederland heeft grote opgaven in kader van de energietransitie, de klimaatadaptatie, de woningbehoefte, de mobiliteit, het gezond maken leefomgeving, de verduurzaming van de landbouw, het circulair maken van de economie, de zorg voor landschap en natuur enzovoorts. Het is zaak deze opgaven in hun onderlinge samenhang aan te pakken. Met steeds elke aparte opgave op zich proberen op te lossen kom je er niet. Het gaat om het combineren van bijvoorbeeld de energietransitie met andere doelen zoals woningbouw in economische kerngebieden, het maken van een aantrekkelijke leefomgeving en het voorkomen van vervoersarmoede. In een terugblik op het beleid stelde Daan Zandbelt dat het rijksbeleid van gebundelde deconcentratie feitelijk een door de staat gefinancierde suburbanisatie was; als een pindakaasmodel over heel Nederland uitgesmeerd. Terwijl regio’s zich volgens hem juist sterker van elkaar moeten onderscheiden met elk hun eigen verblijfskwaliteiten.

De mobiliteit in de zin van de hoeveelheid kilometers per dag is in Nederland door een slechte balans tussen de woonlocaties en werklocaties uitzonderlijk groot. Die slechte balans werd eigenlijk al ingezet met Van Eesteren, die inzette op functiescheiding, zoals dat oorspronkelijk in de Bijlmer werd doorgevoerd. Nu zitten we met de gevolgen daarvan. We zijn daarmee inmiddels voorbij de belofte dat iets nieuws altijd iets beters is.

Files horen bij de balans tussen vraag en aanbod; nieuwe infrastructuur schept nieuwe vraag; want verkeer is niet als water; als we de rivier verbreden, komt er niet meer water. Als we een weg verbreden komen er wel meer auto’s. En elektrische of zelfsturende auto’s helpen niet tegen die congestie, het blijven auto’s die plek innemen. Mobiliteit is volgens Daan Zandbelt geen doel, maar een middel. Een belangrijke aanbeveling van hem is om bij het zoeken naar oplossingen niet alleen experts om de tafel te zetten, maar juist ook de gebruikers. Er moet bovendien meer ingezet worden op het verbeteren van de verblijfskwaliteit in plaats van de bereikbaarheid. Dit illustreert Daan Zandbelt met aansprekende voorbeelden. Hij verwijst ook naar de nieuwe Omgevingswet. Daarbij moet bij projecten participatie van bewoners integraal worden meegenomen. Ze dienen in het voortraject van de invulling van de omgevingsagenda te worden betrokken. Die wet vraagt om integrale afwegingen en participatie. Dat vergroot de kans dat mobiliteitsvraagstukken worden opgelost met andere middelen dan steeds weer alleen extra infrastructuur. Politici moeten het lef hebben om bij mobiliteit op langere termijn te kijken en om niet steeds gelijk in te gaan op de lobby van individuele partijen die een voorkeur hebben voor een bepaald traject of project. Regio’s moeten zich sterker volgens Daan Zandbelt onderscheiden ten opzichte van elkaar. Eigen kwaliteiten hebben. In het centrum van steden moet verblijfskwaliteit volgens Daan Zandbelt boven reistijd gaan; met veilige maximumsnelheid van 20 of 30 km/u kan het experimenteergebied voor zelfrijdende auto zijn. Deze moeten dan wel geparkeerd worden onder de grond, zodat boven de grond meer ruimte voor klimaatadaptatie en bijvoorbeeld het verbouwen van voedsel en het spelen op straat. De sociale dimensie moet meer aandacht krijgen. Dat betekent ook meer aandacht geven aan vervoersarmoede. Zanbelt vindt dat mengen op wijkniveau moet, maar buurten mogen wat homogener zijn. Je hebt ook menselijke en onmenselijke bedrijfsterreinen. Voorkom extra groei van megadozen, is de boodschap, zodat ze beter op bestaande terreinen passen,. Dit o.a. om mobiliteit te sparen, zoals we ooit weidewinkels naar Frans model hebben verboden.

Klik hier voor de presentatie van Daan Zandbelt.

https://www.dropbox.com/s/8p066lytuex5lny/20180707-GroenLinks-DuurzameMobiliteit-concept.pdf?dl=0

Suzanne Kroger haakt op de essentie van het betoog van Daan in met voorbeelden van hoe Tweede Kamerleden elk hun eigen lijstjes met wensen vanuit het land afwerken. Waarbij de discussies steeds gaan over details, zonder het achterliggend grotere verhaal en de waarden. Het Rijk en de politiek hebben moeite om de integraliteit vorm te geven. Daarbij spelen aannames als ‘de tijd in de auto is welvaart’ en een kind ‘op de fiets’ wegbrengen is minder welvaart’. GroenLinks is volgens Suzanne Kroger, op alle politieke niveaus bezig, om mobiliteit te verbeteren en te verduurzamen. Een belangrijk onderdeel is daarbij het debat over de MIRT. Hier worden miljarden uitgegeven aan mobiliteit, waarbij het voornamelijk gaat om bestedingen in nieuw asfalt (rijkswegen). Daarbij kun je constateren dat de onderliggende aannamen van gebruikte modellen vaak niet kloppen: zoals het idee dat de tijd dat een auto in de file staat in het model meer waard is dan de tijd die iemand efficiënt op de fiets besteedt. Omdat onderliggende model-aannamen niet kloppen is het lastig om te komen tot een goede afweging van de bestedingen. Dit komt ook doordat een aantal partijen hun piketpalen hebben gezet, om in ieder geval de voor hun achterban meest relevante asfaltstroken binnen te halen. We weten dat we op deze manier 12 miljard euro aan milieuschade realiseren, en deze sociale kosten worden vervolgens afgewenteld ook op mensen die geen gebruikmaken van de auto. Verduurzaming van de mobiliteit is zeer belangrijk

Suzanne Kroger verwijst naar een recente studie van het PBL over de schade als gevolg van mobiliteit. Gelden moeten niet puur op bereikbaarheid worden ingezet, maar mede op relatie met het tegengaan van klimaatverandering en het realiseren van een schoner milieu. Voor deze andere benadering gaat het erom mensen te verleiden. Hoe krijg je alle mensen mee. Op de klimaattafels gat het nu om 7 megaton op verkeer gaan besparen in klimaattafels. Investeren in CO2 vermindering gaat niet samen met meer wegen. Omdat alle problemen op zich worden bekeken, wordt gezondheidswinst bijvoorbeeld niet meegerekend in modellen. De problemen moeten dus anders, meer integraal worden gedefinieerd en benaderd.

In de discussie met de zaal werd genoemd dat  techniek kan veel oplossen, maar niet alles, bovendien maakt het wachten op de ontwikkeling van techniek lui. De zaal is het erover eens dat goedkoop vliegen geen recht is en dat er ingezet moet worden op snelle treinen en de nachttrein weer terug moet komen. Ook werd ervoor gepleit om nieuwe aanpakken gewoon direct uit te proberen in de praktijk. Volgens gedragspsycholoog Reint Jan Renes zien mensen best waar kansen liggen, maar zijn we te vastgeroest in gewoonten. Er is ook een sociaal psychologische adviesraad nodig. Eerst moeten we de ander proberen te begrijpen en dan zorgen dat de ander jouw gaat begrijpen. Mensen moeten met keuzevrijheid en dus ook onzekerheid leren leven. Probeer ook technieken uit, zelfs al gaat het om een lullig zelfrijdend busje in een klein dorp. Times Square in New York werd bij wijze van experiment een half jaar autovrij gemaakt, gewoon met bloembakken. Dat bleek fantastisch goed uit te pakken. In Nederland polderen we te lang en starten we nieuwe aanpakken te traag.

Het reiskostenforfait is feitelijk een subsidie om zo ver mogelijk van je werk te gaan wonen en in de spits te reizen. Nu is het moment om een dubbele transitie te stimuleren: van fossiel naar elektrisch en van bezit naar gebruik. Maar eigenlijk gaat het om een driedubbele transitie, want die elektrische auto’s gaan ook gekoppeld worden aan de opwekking van zonne-energie en een rol spelen bij de opslag van (duurzame) energie. We moeten nieuwbouwwijken zo inrichten dat we al uitgaan van een ander ruimtegebruik (met minder parkeerplaatsen voor privé-auto’s). Daan Zandbelt geeft aan: Maak alternatieven voor de eigen auto aantrekkelijk. Bied dus ook deelbestelbusjes aan, deel-Ferrari’s en deel-Maserati’s.

Gesuggereerd wordt dat we geen luchtvaartnota moeten maken maar een reisnota. Uitgaan van het doel in plaats van puur het middel. Overigens is het vliegdebat momenteel aan het kantelen. En begint ook door te dringen dat de passagiersdrukte op Schiphol vooral een overstap drukte aan het worden is. Het pleidooi voor het stoppen van de groei van Schiphol, het inzetten van vliegtax en uitbreiden van het snelle treinen leent zich zoetjesaan ook voor een gezamenlijke conferentie met de VVD. Ook het autogebruik in de stadscentra lijkt zijn langste tijd gehad te hebben. Het besef begint door te dringen dat fietsers en lopers daar meer bijdragen aan de economie dat de autorijders. Waar mensen dichter op de realiteit zitten, komen de oplossingen sneller. Als een voorbeeld wordt genoemd dat in Zeeland na het afschaffen van buslijnen veel mensen over op (e)fiets sta[pten, maar dat wie dan niet kan of mag nu voor hetzelfde geld voor een als bus met de taxi mag.

 

Lees verder

AANBEVELINGEN CONFERENTIE MOBILITEIT EN BEREIKBAARHEID

OPENBAAR VERVOER, VRAAG EN AANBOD

1. De discussie moet niet gaan over afzonderlijke vervoersmodaliteiten, maar over de combinaties van ov, (e)fiets, deeltaxi’s en ook (in plattelandsgebieden) auto.

2. Zorg ervoor, omwille van het gebruiksgemak, dat aanbieders van mobiliteitsdiensten data delen en deelsystemen interoperabel maken. Dwing dat als overheid af via concessies en via de privileges die je biedt aan deelsystemen.

3. Zorg dat de knooppunten van ov, fiets en auto aantrekkelijke en veilige plekken zijn om te verblijven.

4. Regio’s moeten door het Rijk gefaciliteerd worden om goede afstemming van vervoerswijzen op regionaal en nationaal schaalniveau mogelijk te maken.

 

VLIEGEN EN ALTERNATIEVEN

1. Geen nieuwe vliegvelden en stop op groei Schiphol. Handhaaf plafond van 500.000 vluchten. Dat schept schaarste; slot-handel kan daarvoor een oplossing bieden.

2. Vliegen moet beperkt en selectief, via belasting op brandstof en btw op vliegtickets. Besteed de opbrengst van een vliegtaks aan een Europees treinboekingssysteem. Zorg dat de trein een goed alternatief wordt binnen Europa.

3. Maak geen luchtvaartnota maar een reisnota.

 

MEER OP DE FIETS

1. Organiseer een conferentie over mobiliteit samen met de VVD en andere niet-natuurlijke bondgenoten (zoals ondernemers), om samen te zoeken naar oplossingen voor de fiets.

2. Geen fietsmoralisme. Gewoon meer ruimte scheppen voor de fiets in de stad, dan volgt het fietsen vanzelf.

 

EMISSIEVRIJE MOBILITEIT

1. Emissievrije milieuzones in 2025 voorbereiden, eerst voor het vrachtvervoer (stadsdistributie) en later voor het personenvervoer. Zulke milieuzones moeten nu al aangekondigd worden.

2. De vervuiler betaalt. Dat kan op alle niveaus: parkeren, belastingregime (o.a. wijzigen onbelaste reiskostenvergoeding), provinciale opcenten, cordonheffing, rekeningrijden.

3. Zet het MIRT recht: anders investeren. Meer geld voor fiets en ov in plaats van asfalt. Neem ook andere maatschappelijke waarden zoals gezondheid en omgevingskwaliteit mee.

 

GroenLinks Conferentie Mobiliteit en Bereikbaarheid

Op 7 juli 2018 werd in het Instituut Cervantes, Domplein 3 Utrecht de conferentie Mobiliteit en Bereikbaarheid georganiseerd door het Milieunetwerk van GroenLinks in samenwerking met de GroenLinks statenfractie in de provincie Utrecht. 

Mobiel zijn hoort bij ons dagelijkse leven. (Bijna) iedereen reist voor werk, familieleden/vrienden wonen (ver) uit elkaar, we hebben veel vrije tijd, meerdere en verre vakanties. En doordat we sneller kunnen reizen, reizen we steeds verder, maar niet korter. Voedsel en producten worden ván overal náár overal op de wereld vervoerd.

Op de energietransitie conferentie van 11 november 2017, georganiseerd door het Milieunetwerk en Bureau de Helling, werden in de deelsessie over ‘uitstootvrije mobiliteit’ de volgende vijf aanbevelingen opgesteld:

1. Stuur op ruimte: laat de auto ruimte inleveren voor lopen, fiets en openbaar vervoer. Bouw voor fietsers en je krijgt fietsers. Houd de auto op afstand van de voordeur.

2. Stel een gemeentelijke strategie voor elektrisch rijden op. Die moet snelle procedures voor laadpalen omvatten; eisen in aanbestedingen voor grond-, weg- en waterbouw, het gemeentelijke wagenpark en openbaar vervoer; stimulering van emissievrije stedelijke distributie.

3. Verlaag parkeernormen en maximumsnelheden.

4. Voer nul-emissiezones in, waar alleen uitstootvrije voertuigen welkom zijn.

5. Voer een sterke lobby naar het Rijk voor beprijzing van autoverkeer.

In de conferentie van 7 juli 2018 over ‘mobiliteit en bereikbaarheid’ is een slag verdergegaan met daarbij als centrale vraag: hoe komen we naar een milieuverantwoorde en duurzame mobiliteit die bovendien voor eenieder aantrekkelijk en betaalbaar is en bovendien toekomstbestendig.

Programma:

Inleiding door Daan Zandbelt, Rijksadviseur voor de Fysieke Leefomgeving

Reactie op Daan Zandbelt door Tweede Kamerlid Suzanne Kröger

Sessie 1: Openbaar vervoer, vraag en aanbod Over vragen als: Frequente en snelle verbindingen met de haltes gemiddeld verder weg versus relatief korte afstanden tot dichtstbijzijnde haltes maar met lagere frequentie en langere reistijden; laagdrempelig versus efficiënt: rechtstreeks overal naar toe versus met overstappen lijnen bundelen; de auto op afstand houden, zodat het normaal dat de auto te gast is; schaalsprong in regionaal spoorvervoer; werkt vraag-gestuurd openbaar vervoer (belbus, buurtbus, regiotaxi); light rail, zelfrijdende auto's/bussen; (her)introductie van de tram; denken in en organiseren van ketenmobiliteit (zoals bijv. OV-fiets); Gratis met de bus, voor 12- en 65+; Nieuwe ontwikkelingen als ‘Mobility as a service’ en bevorderen van ketenmobiliteit in de praktijk. Met: Nick Knoester (De Reisbeweging), Sebastiaan van der Vliet (Jonge Veranderaars), Jan Korff de Gidts (Kracht van Utrecht) en Barn Geurts (bestuursadviseur Amsterdam)

Sessie 2: Vliegen en alternatieven: Over vragen als: hoe maak je een groot probleem als vliegen duurzaam en toekomstbestendig; blijft vliegen een groot probleem; wel, geen, waar uitbreiding Schiphol/Lelystad/Rotterdam Airport; belasting op tickets/kerosine; geluidsnormen/metingen, internationale treinen als alternatief voor vliegen; welk meten is weten; van vakantievliegen naar vakantietreinen; Met: Paul Peeters (Breda University), Matt Poelmans (Omgevingsraad Schiphol) en Suzanne Kröger (Tweede Kamer)

Sessie 3: Meer op de fiets: Over vragen als: stimuleren van fietsgebruik door middel van ruimte-indeling en infrastructuur (stadsverkeersplan); gaan bouwen voor de fiets (lange paden de regio in, stallingen, stoplichten afstemmen op fiets); de snelle elektrische fiets als vervanger van de auto, fietssnelwegen bouwen, problematiek van de volle fietspaden met verschillende snelheden (bijv. forensen met speed pedelecs vs ouderen); fietsen en gezondheid; hoe mensen meer op de fiets te krijgen; voer beleid richting werkgevers; inzetten op flexibel individueel vervoer. Met: Lot van Hooijdonk (wethouder Utrecht), Reint Jan Renes (Hogeschool Utrecht), Christiaan Kwantes (Goudappel Coffeng) en Zeeger Ernsting (raadslid Amsterdam, tevens moderator)

Sessie 4: Emissievrije mobiliteit Over vragen als: wat is bereikbaarheid (sneller, makkelijker, minder ver), In relatie tot de omgevingswet; Moet alles en iedereen bereikbaar zijn; moet je bouwen waar je bereikbaar bent of bereikbaar maken waar je bouwt; instellen nul-emissiezones waar alleen emissievrije voertuigen mogen; snelheden op snelwegen verlagen, alternatieve brandstoffen, waterstof, elektrisch vervoer, 100 is genoeg; beprijs het autoverkeer; organiseer emissievrije distributie; verlaag parkeernormen; bussen kunnen nog veel meer opslaan dan auto’s, maar zet beide in; bouw om de OV knooppunten. Met: Huib van Essen (statenlid Utrecht), Bram van Liere (Milieudefensie), en Martien Das (RWS)

Plenair: per deelsessie worden door Marijke Vos steeds drie voorstellen voorgelegd aan een forum met politici en deskundigen: Centrale vraag erbij is hoe we de GroenLinkse visie op mobiliteit aantrekkelijk kunnen maken. Met: Daan Zandbelt, Suzanne Kröger, Reint Jan Renes, Lot van Hooijdonk, Huib van Essen, Vera Dalm.

 

ENERGIETRANSITIE VOOR GEMEENTEN 11-11-2017 VERSLAG PLENAIR

Duurzaam en sociaal - Verslag van plenaire delen van conferentie ‘Energietransitie voor gemeenten’

 

De overgang naar schone energie stelt gemeenten voor een gigantische opgave, maar biedt ook kansen. We kunnen er democratische en sociale vooruitgang mee boeken, zo concludeerden de deelnemers aan de drukbezochte conferentie die Milieunetwerk GroenLinks en Bureau de Helling op 11 november organiseerden.

De volle zaal, met meer dan honderd aanwezigen, maakt duidelijk dat de energietransitie op lokaal niveau meer dan ooit leeft. Als de deelnemers nog niet doordrongen zijn van de Herculestaak die gemeenten wacht, dan zorgt de inleidende toespraak van landschapsarchitect Sven Stremke daar wel voor. Stremke, verbonden aan de Amsterdamse Academie van Bouwkunst en de Universiteit Wageningen, is mede-auteur van de recente studie Energie & Ruimte – een nationaal perspectief (gratis te downloaden). Hij betoogt dat het technisch haalbaar is om Nederland volledig te laten draaien op duurzame energie die op eigen grondgebied en op het ‘Nederlandse’ deel van de Noordzee wordt geproduceerd. Dat is ook wenselijk, volgens Stremke, want er dreigt ‘neokolonialisme’ als we onze behoefte aan (bio)energie op andere landen afwentelen.

Lees verder

Pagina's