‘SAMENWERKEN MET EN ONDERSTEUNEN VAN LOKALE ENERGIE-INITIATIEVEN’
VERSLAG WEBINAR 30 januari 2026
De centrale vraag is: Welke plaats en rol moeten lokale initiatieven hebben cq krijgen in de lokale energietransitie? En dan vooral wat kunnen gemeenten doen om lokale initiatieven zoals energiecoöperaties te ondersteunen en te faciliteren bij het opwekken van stroom, het delen en het opslaan ervan, als ook bij het aanleggen van warmtenetten. Hierbij is Local4Local, het op lokaal niveau opwekken én gebruiken van die energie, een inspirerend voorbeeld.
Sprekers:
Gerlach Velthoven, directeur coöperatie Betuwewind en Energie Samen Rivierenland
Rik Grashoff, wethouder Tilburg van onder meer Duurzaamheid en Energietransitie
Magdeleen Sturm, directeur Publiek Ontwikkelbedrijf REKS (Regio Hart van Brabant)
Zita Pels, wethouder Amsterdam van onder meer Duurzaamheid en Energietransitie
Gesprekleider is Ferd Crone, Eerste Kamerlid GroenLinks -PvdA
Enkele conclusies uit het seminar:
- De sprekers waren uitgenodigd vanuit drie verschillende lokale situaties.
- Rivierenland, met 8 relatief kleine gemeenten, een sterke regionale energiecoöperatie Betuwewind en vergaande samenwerking van alle coöperaties in Energie Samen Rivierenland. Hier hebben de coöperaties een leidende rol in de energietransitie, met ook initiatieven m.b.t. warmtetransitie. Door intensief in de regio te werken is er ook relatief weinig weerstand.
- Amsterdam: veel coöperaties, ook op warmtegebied, veel polarisatie rond windturbines, een gemeentebestuur wat de coöperaties een belangrijke rol wil geven in de transitie en daarvoor ook samen met de lokale koepel van coöperaties een speciaal orgaan heeft opgericht, de EDO (Energie Diensten Organisatie) om die coöperaties systematisch te betrekken en ondersteunen.
-
Hart van Brabant, met als grootste stad Tilburg, waar energiecoöperaties wel een rol spelen in de opwek van groene stroom, maar waar acht gemeenten samen een Publiek Ontwikkelingsbedrijf hebben opgericht om met name de opwek van wind- en zonne-energie en de opslag ervan systematisch aan te pakken en te versnellen, met als optie om het beheer van geslaagde projecten over te dragen aan coöperaties.
- Energie Samen (de landelijke koepel van energie-coöperaties) heeft een training beschikbaar voor gemeenteambtenaren en lokale initiatieven om tot goede vormen van samenwerking te komen.
- Samen optrekken van coöperaties en gemeenten kan ook van belang zijn in situaties waar het debat over windprojecten gepolariseerd is en lokale coöperaties het niet meer trekken om initiatiefnemer te zijn.
- Duidelijk is dat gemeenten en energiecoöperaties niet tegenover elkaar moeten gaan staan, maar juist samenwerking moeten zoeken omdat ze elkaar aanvullen.
- Coöperaties geven meer lange termijn zekerheden, redelijker prijzen en lokale verdeling van de opbrengsten dan commerciële ontwikkelaars.
- Coöperaties en ook de meer opkomende energiegemeenschappen (opwek koppelend aan opslag en gebruik) staan vaak dichter bij de bewoners dan ambtenaren. Het is heel belangrijk dat ambtenaren (veel meer) erop uit gaan om te ervaren waar bewoners mee zitten, waar hun weerstand tegen bijvoorbeeld windprojecten vandaan komt, omdat het niets met het project zelf te maken kan hebben, maar met hele andere kwesties in relatie met de overheid. En ook om beter de potentie van bewonersinitiatieven in te kunnen schatten.
- Het verwerven van grondposities door gemeenten is een belangrijke stap in een energietransitie gebaseerd op lokaal eigendom. Een gemeente kan het concept DAEB (Dienst van Algemeen Economisch Belang) gebruiken om energiecoöperaties meer zicht te geven op vergunningen en lange termijn zekerheid.
- Er is verschil van mening over welke rol energiecoöperaties in de warmtetransitie kunnen spelen. Die rol verschilt wezenlijk van die van energiecoöperaties die zich vooral richten op de opwekking van elektriciteit. Het opzetten van een warmtenet is veelal complex, waardoor energiecoöperaties daarbij tot nu toe weinig succes hebben bereikt, en dan praktisch alleen in wijken van geprivilegieerde burgers. Enerzijds wordt gesteld dat gemeenten niet kunnen wachten op initiatieven van bewoners gezien de grote hoeveelheid wijken die de komende jaren moeten overstappen op duurzame warmte, anderzijds dat coöperaties veel beter in staat zijn om het huidige wantrouwen te overwinnen en daardoor te zorgen dat veel huiseigenaren hun woning laten aansluiten op het warmtenet.
- Een ander punt is in hoeverre een energiecoöperatie moet proberen het leveren van warmte te combineren met het opwekken en leveren van elektriciteit. Die combinatie biedt vaak goede kansen om netcongestie effectief te bestrijden.
- Er ontbreekt momenteel nog de juridische erkenning dat een energiecoöperatie en haar juridische vorm voor een project (een BV die 100% in handen is van die coöperatie) als een publiek bedrijf beschouwd kan worden. Dat is vooral relevant voor warmtecoöperaties nu de warmtetransitie volgens de nieuwe Warmtewet gedomineerd moet worden door “publieke” bedrijven, zeker als een coöperatie een meerderheid van de aandelen in zo’n project wil hebben.
- Dit is ook van belang voor de interpretatie van het concept van minimaal 50% lokaal eigendom als streven in het Klimaatakkoord voor zon- en windprojecten.
Achtergronden van de sprekers:
Gerlach Velthoven: "12 jaar geleden hebben we in Geldermalsen (gemeente West-Betuwe) een energiecoöperatie opgericht, Betuwewind, omdat we vonden dat de overheid te weinig deed aan klimaatbeleid. We wilden als burgers zelf aan de slag. De coöperatie heeft o.a. 7 windturbines in eigendom, sinds 2023 gecombineerd met een laadstation voor elektrische vrachtwagens en zwaar materieel, werkt aan een zonnepark en een voedselbos. In de regio werken we samen met 9 andere coöperaties in Energie Samen Rivierenland, en hebben we o.a. een energiegemeenschap opgericht om op regio niveau energie te delen.
Vanaf het begin hebben we samenwerking met gemeenten gezocht. Het bleek dat gemeenten veel kunnen, ze hebben bevoegdheden en fondsen. Nu werken we relatief goed samen met de acht gemeenten in onze regio. Maar het blijft een zoektocht. Ambtenaren en wethouders vinden het toch lastig werken met ons. Er is kritiek over en weer, de tempo’s zijn verschillend, er wordt verschillend gedacht over risico’s nemen en de lijntjes van de wet. Er zijn culturele tegenstellingen.
Ervaringen met samenwerking met gemeenten zijn ook ingebracht in het trainingsproject Opgroeiruimte, aangeboden door Energie Samen, waar gemeentes en lokale energie-initiatieven geassisteerd worden in het ontwikkelen van goede vormen van samenwerking."
Rik Grashoff: is sinds 2021 wethouder in Tilburg, met een brede portefeuille, inclusief energietransitie. Tilburg is de zevende stad van het land
Tilburg heeft al heel lang een warmtenet, gevoed door de Amercentrale, die sinds 2025 geheel op biomassa draait. Tilburg heeft nu een eigen warmtebedrijf opgericht om de warmtetransitie uit te voeren.
Zijn ervaring met energiecoöperaties is divers. Voor een deel uitstekend, maar ook deels confronterend.
"Als gemeente hebben we een energiecoöperatie succesvol ondersteund bij het realiseren van een groot zonneproject, nog net voor netcongestie toesloeg. Er is voor gezorgd dat ze direct aan een ziekenhuis kunnen leveren, inclusief eigen bekabeling e.d., wat de hele opbrengst op alle momenten kan opnemen.
Er is ook een coöperatie die na een aantal jaren geslaagd is met een project met enkele windmolens. Maar het is ondertussen ingewikkelder geworden, soms te ingewikkeld voor coöperaties alleen. Daarom moet als overheid aansturen tenzij je het aan de markt wil overlaten. Maar commerciële partijen zijn niet meer geïnteresseerd. Daarom hebben we het Publiek Ontwikkelingsbedrijf REKS opgericht (REKS = Regionale Energie en Klimaat Strategie Hart van Brabant). Daarmee garanderen we maatschappelijk eigendom van windprojecten. En als het Publiek Ontwikkelingsbedrijf (PO) bruikbare bouwvergunningen verkrijgt, kunnen we die dan wel aanbieden aan energiecoöperaties voor de exploitatie. Dat is ook een streven van het PO."
Magdeleen Sturm: "Acht van de negen gemeenten van de REKS regio Hart van Brabant hebben in 2023 de Publiek Ontwikkelbedrijf (PO) REKS opgericht, samen met het Energiefonds Brabant. Waalwijk doet niet mee, heeft haar eigen lokaal ontwikkelbeleid. Het is een privaat bedrijf met publieke eigenaren (het Energiefonds is 100% eigendom van de provincie). Als we winst maken gaat dat voor een deel naar het klimaatfonds van de regio, waar gemeenten aanvragen kunnen doen. We keren nu al jaarlijks 0,5 miljoen uit, terwijl we nog geen rendement hebben gemaakt.
Ons doel is niet om zo veel mogelijk windmolens te plaatsen waar het gemakkelijk is. We kiezen voor een systematische aanpak: wat zijn de meest logische locaties, ook vanuit het oogpunt van energievraag. We willen een integrale benadering met andere duurzaamheidsopdrachten, zoals waterbeheer en natuuruitbreiding. En we stoten op veel beperkingen: dichte bebouwing, defensietaken, een waterstofcorridor. Vanwege alle beperkingen is er momenteel geen interesse van commerciële ontwikkelaars. We willen nauw samenwerken met coöperaties waar het kan.. We mogen op zich wel projecten n bezit houden ,maar bedoeling ze in de exploitatiefase over te dragen. Lukt dat niet dan moeten we verder als een commerciële exploitant opereren."
Ze kent de situatie in Rivierenland, met Betuwewind en Energie Samen Rivierenland en denkt dat daar een PO zoals in Hart van Brabant, voor de ontwikkelingsfase, niet nodig is.
Zita Pels is sinds 4 jaar wethouder voor o.a. energietransitie, duurzaamheid en volkshuisvesting in Amsterdam, en lijsttrekker voor GroenLinks bij de komende gemeenteraadsverkiezingen. Heeft een zoektocht meegemaakt naar hoe lokaal eigendom en democratische controle door burgers samen met betaalbaarheid gerealiseerd kan worden. Het prijsbeleid van Vattenfall bij warmtelevering heeft tot veel wantrouwen geleid. De gemeente is gaan compenseren waar nodig. Het draagvlak in de gemeenteraad is nu enorm toegenomen voor publieke rol.
"Zonneprojecten zijn het makkelijkst te realiseren met coöperaties. Werkt ook samen met energiecoöperaties op wind. Daar is tegenwerking van de provincie, zoals voor het project NoorderIJplas. De coöperatie houdt al lang vol, is vasthoudend en tot veel in staat. Daarom willen we meer gaan samenwerken, voor zon, wind, en ook warmte. Warmteprojecten zijn heel complex, een businesscase is er niet. Maar heel belangrijk om energiearmoede te bestrijden. Wij zetten nu groot in op meerjarig samenwerken met lokale partijen, voor de hele stad.
Wat we geleerd hebben is dat we coöperaties veel meer moeten ondersteunen. We hebben daartoe de EDO (Energie Diensten Organisatie) opgericht door de gemeente samen met de “Amsterdamse Producerende Energie Coöperaties” (APEC). Bedoeling is dat die EDO op termijn bij de APEC wordt ondergebracht. Doel is de coöperaties zo te versterken dat we aan hen ook meer ingewikkelde projecten kunnen vergunnen. We willen er voor zorgen dat de coöperaties kansrijk zijn bij aanbestedingen, of zelfs dat we aanbestedingen kunnen vermijden, via de DAEB constructie (Dienst van Algemeen Economisch Belang).
Lokaal eigendom is belangrijk, maar ook weerbaarheid. We hebben sterke energiegemeenschappen nodig in een onzekere wereld. De energievoorziening wordt steeds ingewikkelder en kwetsbaarder, het is belangrijk om met lokale aanpak risico’s verminderen."
Discussie
Gespreksleider Crone: "Jullie zijn positief over coöperaties, maar dat zijn meestal vooral mannen boven de zestig, met tijd en een praktische, technische instelling. Maar je hebt ook mensen nodig die draagvlak creëren door mensen in verzet te brengen."
Velthoven: "Ik vind dat een schijntegenstelling. Doelen en belangen van coöperaties en gemeenten lopen heel erg parallel. De situatie in Rivierenland is inderdaad anders dan in Tilburg, en dan kom je tot verschillende oplossingen. Maar de doelen komen overeen. In Rivierenland bleken we heel goed te kunnen samenwerken met andersoortige belangenorganisaties, ook die voor de meest kwetsbaren. Dat doen we beter dan de gemeentes."
Pels: "Niet alle coöperaties zijn heel sterk, maar hebben wel altijd veel kennis en standvastigheid. We moeten staan voor sociale transitie. We moeten niet alleen achter CO₂ reductiecijfers aanhollen, maar het huidige systeem veranderen. Dus geen subsidies aan Teslarijders, de focus moet sociaal zijn, zelfs als het dan wat langzamer gaat. Wij geven nu 2e hands panelen gratis weg aan mensen die dat zelf moeilijk kunnen betalen, bijv.
De gemeente moet een centrale rol spelen in de warmtetransitie, maar we hebben nog steeds geen geld om bijv. de bedrijven op te kopen die nu de warmtenetten nog beheren."
Sturm: "Wij kunnen op twee manieren een aanvulling zijn op coöperaties. Ten eerste, omdat de weerstand tegen windturbines enorm is en ook op de persoon gespeeld word, durven coöperaties zich daar niet altijd meer in mengen. Dan is het prettig dat een publiek ontwikkelingsbedrijf die rol kan pakken, terwijl de coöperatie zich met minder controverse zaken bezig kan houden, zoals besparingsactiviteiten. Ten tweede, het op ons nemen van de financiële risico’s als we coöperaties vragen mee te doen met windprojecten, als de coöperatie geen financiële risico’s kan of wil dragen."
Grashoff vult aan dat het verzet tegen welke windlokatie momenteel dan ook fors is. De organisatie Tegenwind probeert elk project de grond in te boren, coöperaties houden dan geen stand. "Maar als de situatie meer relaxed is spelen coöperaties een positieve rol. We moeten die dan ook meer financieel ondersteunen. Tilburg wil dat wel maar de kleinere gemeenten om ons heen zijn zo ver nog niet."
Volgens Velthoven zijn er steeds meer voorzieningen om coöperaties te ondersteunen, van overheden maar ook van Energie Samen. "Wij in Rivierenland laten zien dat het ook zonder die fondsen kan. Kom een keer met een bus omwonenden naar ons. Zie ook het Gelderse Energie Samen FLINCK programma met actieve opleidingen aan coöperaties voor wind, zon warmte, energiesysteem, wijkbegeleider. We nodigen ook ambtenaren uit, om te bevorderen dat coöperaties en gemeenten vertrekken vanuit dezelfde kennis. Maar nog geen enkele ambtenaar geweest. Mijn oproep dus: ga zorgen dat je ambtenaren snappen wat er in de samenleving gebeurt. Ze zitten teveel in gemeentehuis! En als je massieve weerstand ervaart: ga huis aan huis vragen wat het probleem is! Dan merk je dat die hele andere oorzaken heeft, zoals frustratie over het gebrek aan medewerking als een vergunning voor de bouw van een tuinhuisje nodig is, of andere niet-gerelateerde zaken.
In mijn regio ervaar ik geen massale tegenstand. Wij hebben elke paar weken gesprekken met wethouders, wij zijn het geheugen van de gemeenten op het gebied van lokale energieopwekking. We hebben een wethouder van mening doen veranderen door ze informatie te geven die ze eerst niet had. We moeten er samen aan werken dat overal sterke coöperaties zijn."
Crone bevestigt vanuit zijn eigen ervaring, als ex-burgemeester van Leeuwarden en als Kamerlid, dat ambtenaren vaak te weinig contact hebben met de samenleving.
Pels: "We moeten inderdaad de plekken opzoeken waar het schuurt. Ambtenaren voeren opdrachten uit, dus moeten wij de opdrachten veranderen. Ambtenaren zijn zo ingesteld dat ze geen avonturen met belastinggeld willen aangaan en dat leidt tot risicomijdend gedrag. Ze gaan dan liever met grote bedrijven praten dan met coöperaties. Geef vanuit de raad vertrouwen en experimenteerruimte aan het bestuur. In Amsterdam hebben we ook veel gemene weerstand tegen windprojecten, zoals door Windalarm, die bij de gemeenteraadsverkiezingen ook campagne voerde tegen de pro-windpartijen. Maar die wonnen wél de verkiezingen."
Vanuit de chat wordt aan Sturm gevraagd of het verstandig is al geld in het regionaal klimaatfonds te steken als de PO nog geen winst heeft gemaakt. Ze antwoordt dat het bedrijfsmatig niet verstandig is, maar qua draagvlak wel. De aandeelhouders, vanwaar ons geld komt, hebben dit besloten. We kunnen ook zelf het fonds gebruiken voor bepaalde activiteiten.
Crone vraagt of coöperaties, als ze projecten ontwikkelen dan noodzakelijk dat moeten afsplitsen in een BV en wat dat voor consequenties heeft qua betrokkenheid.
Velthoven antwoordt dat BV’s worden gebruikt om risico’s af te schermen. Met name als je meer dan één project hebt, moet je voorkomen dat het ene lijdt onder problemen van het andere. Banken eisen ook dat je projecten zo tegen elkaar afschermt. Maar de BV’s moeten bij voorkeur 100% eigendom van de coöperatie zijn en hetzelfde bestuur hebben.
Leden van een coöperatie hebben niet de plicht om lid te blijven, waardoor een coöperatie theoretisch leeg kan lopen en niemand verantwoordelijk gehouden kan worden voor de verplichtingen die zijn aangegaan. In de praktijk blijkt echter dat leden van energie coöperaties niet weglopen, in tegenstelling tot internationaal opererende bedrijven. ”Onze leden blijven, tot ze overlijden. Wij zijn betrouwbaar, continue aanwezig.”
Crone: "Maar als je wil dat een gemeente aansluit bij een project zal die dat niet in een minderheidspositie willen doen."
Velthoven: "Dat geldt vooral bij warmteprojecten. Het gaat nog wel eens mis, bijvoorbeeld in Wageningen als de coöperatie niet de meerderheid heeft omdat de gemeente te weinig doet. Dat is nu voorbeeld voor coöperaties om voorzichtig te zijn, en te streven naar een 50%+1 meerderheid. Er speelt ook dat je alleen maar onder bepaalde voorwaarden geld uit het Warmtefonds kan krijgen. En voor burgers is dat ook de enige manier om een warmtenet te financieren.
In onze situatie is er het Gelderse provinciale warmtebedrijf dat een meerderheid wil. Dan krijg je een patsituatie, gecombineerd met het feit dat de wet nog niet helemaal af is. De wet stelt dat een warmteproject in meerderheid publiek moet zijn maar wij zeggen: wij als coöperatie zijn een vorm van publiek eigendom, dus dat kun je ook zo meetellen."
Crone: "Inderdaad, dat is nog niet zo geregeld, juristen zeggen dat een BV, ook van een coöperatie, geen vorm van publiek eigendom is."
Velthoven: "Ik ben in onderhandeling met drie gemeentes over een warmtebedrijf, maar we komen er niet uit. Dit moet nog worden opgelost worden."
Crone beschreef wat er nog bediscussieerd wordt in Den Haag hoe dit aangepakt moet worden. Hij gaf aan dat de minister ook heeft toegezegd te kijken naar een tariefreguleringssysteem, waarbij niet de ACM maar een warmtebedrijf uiteindelijk bepaalt wat het tarief wordt.
Er bleek overigens verschil van mening over de kans dat coöperaties een leidende rol gaan spelen in de warmtetransitie.
Crone stelt dat niet in alle wijken coöperaties zullen ontstaan, en dat gemeenten dan zelf het initiatief moeten nemen.
Grashoff vindt het een illusie dat je zo in redelijk tempo de warmtetransitie uit kunt voeren. Coöperaties kunnen wel een belangrijke rol spelen in het opwekken van elektriciteit. Warmteprojecten zijn voor coöperaties te duur, te complex, er is geen verdienmodel. Het moet dus door publieke overheden getrokken worden en het zal bikkelhard investeren worden.
Velthoven is optimistischer over het potentieel van coöperatieve betrokkenheid bij warmteprojecten, en verwijst naar zijn eigen regio.
Pels verwacht dat Velthoven gelijk heeft in de meer gegoede wijken, daar is geld en tijd. Maar we moeten de warmtetransitie voor iedereen uitrollen. We zijn al doende onze rol aan het leren. We gaan naar een publiek warmtebedrijf, waarbij het devies is dat het om een primaire levensbehoefte gaat, en dat het quitte draaien minder belangrijk is. Bij samenwerking tussen publiek bedrijf en een coöperatie zijn er vragen over hoe het technisch en sociaal gaan doen, wie neemt welke risico’s? Als een coöperatie de leiding wil nemen, prima. Maar als publiek bedrijf de grootste risico’s moet nemen moet het daar ook in kunnen sturen.
Velthoven bevestigt wat Pels zegt dat het nog een zoektocht is, dat moeten we tijd en ruimte te geven, ook naar fondsen. Burgers kunnen een bijdrage leveren aan het verlagen van financiële risico’s. Bijvoorbeeld, wij hebben nu een afspraak om 20 jaar stroom te leveren aan het coöperatieve warmtenet Ketelhuis (in Amsterdam) voor een vaste prijs.
Sturm: "Onze PO doet niet aan warmtenetten. Dit gesprek bevestigt dat het aantrekkelijk kan zijn om een PO als intermediair tussen coöperaties en gemeenten te zijn. En daarmee de zwaktes van beiden te compenseren."
Grashoff: "Maak scherp onderscheid tot stroomopwek en warmtelevering. Heel verschillende speelvelden. In zijn visie moet warmtelevering een overheidstaak zijn die drastisch ondersteund moet worden. Gemeenten hebben geld. Het is een kwestie van politieke keuze."
verslag: John Hontelez
NB: om de video af te spelen: druk op het linkje rechts onderaan de afbeelding: afspelen op YouTube
