VERSLAG WEBINAR ‘het ontzorgen van burgers bij de energietransitie.’
16 januari 2026
De centrale vraag is: Hoe kunnen gemeenten helpen burgers te ontzorgen bij de energietransitie, het verduurzamen van huizen? Hoe komen ze tot wijk- of buurtgerichte investeringsprogramma’s om huur- en koopwoningen en maatschappelijk vastgoed te isoleren en verder te verduurzamen. Dit opdat de energie-armoede kan afnemen cq verdwijnen en ze voorbereid zijn op het afscheid van aardgas?
Enkele conclusies uit het webinar
- Ontzorgen gaat over het helpen van eigenaren en huurders met maatregelen die hun energiekosten verlagen en comfort verbeteren. Het gaat daarbij in de eerste plaats om maatregelen met onmiddellijke impact. Betaalbaarheid, gezondheid en veiligheid zijn belangrijke elementen om mee te nemen.
- Prioriteit hebben huishoudens met lage inkomens en energie-inefficiënte woningen. De bewoners hebben niet noodzakelijk veel vertrouwen in de overheid. Daarom is een persoonlijke aanpak belangrijk, liefst aan huis, met energiecoaches en fixbrigades, met begrip voor de zorgen en beperkingen van de doelgroep. Gemeentes wordt dus aangeraden om vooral via buurtorganisaties en andere lokale initiatieven te werken.
- Anderzijds is een ondersteunende rol belangrijk, te beginnen met langere termijn overeenkomsten met dergelijke initiatieven, zo mogelijk erkend als Dienst van Algemeen Economisch Belang (DAEB) om de plicht om aan te besteden te vermijden. Aanbesteden brengt namelijk het risico met zich mee dat op korte termijn gerichte commerciële organisaties winnen.
- Als nieuw gemeenteraadslid of wethouder: loop eens mee met een energiecoach of fixbrigade om in de praktijk mee te maken hoe de specifieke doelgroepen reageren op het aanbod, wat hun bezorgdheden zijn over mogelijke consequenties, hoe zij tegen de lokale overheid aankijken..
- Ontzorgen kost geld. Er zijn nationale en provinciale regelingen maar een gemeente zal zich zelf ook in moeten zetten.
- Werk met woningcorporaties, help ze waar nodig. Zij hebben zich gecommitteerd om uiterlijk in 2028 alle E, F en G labels uit de sector te laten verdwijnen (uitgezonderd monumenten en sloopwoningen).
- Werk ook met VvE’s. Realiseer dat daar een speciale aanpak nodig is vanwege het karakter van die organisaties.
- Projecten gericht op vervanging van aardgas als warmtebron moeten zorgvuldig worden opgezet, niet overhaasten en de betrokken bewoners/eigenaren vanaf het begin goed meenemen. Het is in grote mate ook een sociale transitie, omdat deze diep ingrijpt in het dagelijkse leven van de betrokkenen.
- Overweeg een gemeentelijk of regionale publiek energiebedrijf op te richten (breder dan voor warmtevoorziening). Ook voor centraal inkopen van energie en diensten. Ter ondersteuning van het buurt- en corporatieve energiebesparings- en warmtetransitie werk.
-
Aansluiting bij de Stedenbond Energierechtvaardigheid helpt om ervaringen uit te wisselen en daarmee effectiever aan de slag te gaan.
Gesprekleider: Eerste kamerlid GroenLinks-PvdA: Saskia Kluit
Sprekers:
Volkert Vintges, Steunpunt Energietransitie regio Nijmegen
voorheen onder meer gemeenteraadslid Nijmegen, klimaatburgermeester Nijmegen, directeur natuur en Milieu Gelderland en initiatiefnemer van het coöperatieve windpark Nijmegen-Betuwe.
Jaap Willem Eijkenduijn, ex wethouder Goeree-Overflakkee
Betrokken bij het realiseren van wind- en zonneparken op het eiland voor lokaal gebruik. De gemeentelijke zorgverzekering Gezondverzekerd biedt ook goedkope energiecontracten met maatwerk.
Carmen Luke, strateeg energiearmoede FIXbrigade Nederland. Zij is verantwoordelijk voor het ontwikkelen en coördineren van kennis rondom financiële mogelijkheden en juridische kaders voor het opzetten van lokale FIXbrigades, gericht op energiearmoede en sociale initiatieven.
Casper Gelderblom, wethouder Heerlen, sinds 2022 verantwoordelijk voor, oa. wonen, milieu en circulariteit in Heerlen. Medeoprichter van de Stedenbond voor Energierechtvaardigheid.
Voorstellingsronde:
Vintges: ik ben energiecoach vanuit het Huis van Compassie in Nijmegen, wat is opgericht om mensen met een kwetsbare maatschappelijke positie op vele manieren te ondersteunen. Ben mede-initiatiefnemer van het Steunpunt Energietransitie, wat burgerinitiatieven in de hele stad samenbrengt en ondersteunt. En ik ben bestuurder van de Buurwarmte Coöperatie Hengstal, een initiatief om in een wijk in Nijmegen-Oost collectief van het gas af te gaan. Dat laatste vindt ik momenteel wel het leukste, een project om de warmtetransitie in 500 woningen te realiseren. Daar is enorme kennis en doorzettingsvermogen voor nodig.
Eijkenduijn: ben vorig jaar gestopt als wethouder van Goeree-Overflakkee, een gemeente die het hele eiland omvat. Ik hield me o.a. bezig met verduurzaming. Ben bestuurder bij enkele energiecoöperaties. Heb geleerd dat de technische kant van de energietransitie belangrijk is, maar niet doorslaggevend. De belangrijkste elementen zijn betaalbaarheid, gezondheid, veiligheid. Als je dat accepteert kom je in gesprek met de inwoners. Dan maak je vooruitgang.
Ons eiland is een eigen RES-regio en heeft als eerste in het land haar opwekdoelstelling behaald, met oa. 75 windturbines. Nu komt de warmtetransitie eraan. Dan moet je echt met de inwoners aan de slag. We zijn nu bezig Stad aan ‘t Haringvliet als eerste dorp in Europa in z’n geheel aardgasvrij te maken.
Luke: De FIXbrigade Nederland ondersteunt gemeenten in hun energiearmoede aanpak. De essentie is dat bewoners die dat het hardste nodig hebben, bezocht worden door mensen die hun taal spreken, lokaal geworteld zijn. Het is vooral een sociale transitie. Onderdeel is ook om mensen die normaal wat moeilijker aan het werk komen in werktrajecten te trainen om hier aan mee te kunnen doen. De fixbrigades beginnen wellicht met tochtstrippen maar kunnen ook bijv. waterzijdig inregelen, deuren verhangen, kitten e.d. Het gaat om het onmiddellijk verlagen van de energierekening. En om het verbeteren van comfort, dat wordt gewaardeerd.
Er zijn nu 30 lokale brigades in het land. Ze hebben allemaal hun eigen aanpak, vanuit lokale noden en mogelijkheden.
De FIXbrigrades werken samen met Energiebank Nederland. Deze helpt gemeentes en welzijnsorganisaties, o.a. met het trainen van energiecoaches met als doel om huishoudens te ondersteunen en stimuleren in gedrag en aanpassingen samen met ze de energierekening te verlagen. Focus ligt op kennisoverdracht en het versterken van zelfvertrouwen.
Gespreksleider Kluit beaamt dat gedrag een belangrijk aspect is. Er zijn voorbeelden dat na een renovatie, waar gaskachels vervangen werden door een CV-systeem door het hele huis, de gasrekening omhoog ging.
Gelderblom is wethouder van Heerlen, een stad waar een op zes huishoudens in energiearmoede leven, waarbij een deel echt staat voor de keuze: koken of stoken. Naar aanleiding van de prijsstijgingen in 2022 (de inval in Oekraïne) zijn 100 energiecoaches opgeleid, deels partimers. Zij hebben bij bijna alle huishoudens in de stad aangebeld. In eerste instantie werd geholpen met tochtstrippen, later is dat uitgebreid, van eerste pleisters plakken naar meer structurele oplossingen, zoals dakisolatie, spouwmuurisolatie etc. Bij 8000 huishoudens is bijv. een energiezuinige koelkast gekomen. In 2026 is het doel om 5000 woningen structureel te verbeteren.
We hebben ook geleerd hoe het niet moet: onze eerste brieven over de energietoeslag werd slecht gelezen. Pas op de achterkant stond dat er geld ontvangen zou kunnen worden. Er kwam maar 20% positieve reactie op. Toen zijn we gaan bellen en aanbellen. Dat laatste werkte het beste, nu 80% betrokkenheid.
We hebben deze activiteiten deels kunnen realiseren uit middelen die er al waren. Het Energieloket was er al, dat hielp enorm. Er kwamen in korte tijd veel subsidies van Rijk ter beschikking. We hebben de potentiële ontvangers ontzorgt door die op een geïntegreerde manier aan de inwoners aan te bieden. We bouwden dat eerst uit naar maximaal € 4.000 voor een enkele ingreep, en nu naar maximaal € 65.000 voor ingewikkelder ingrepen, in principe met een maximale eigen bijdrage van € 10.000, die ook geschonken kan worden.
Samen met andere gemeenten met een groot energiearmoede vraagstuk heeft Gelderblom de Stedenbond Energierechtvaardigheid opgericht. Aanvankelijk 11 gemeenten, maar meer sluiten zich aan. Doelstelling is eraan te werken dat niemand meer in energiearmoede leeft, comfortabel met een houdbare ecologische voetafdruk. De Stedenbond richt zich op de landelijke politiek met voorstellen voor duidelijke doelstellingen, meer inzet, meer instrumenten.
De gespreksleidervraagt de sprekers hoe een gemeente middelen zou moeten verdelen.
Vintges: focus vooral op de onderkant, de mensen met een slecht huis en weinig geld. Daarbij is het makkelijker iets te bereiken met mensen met een eigen huis. Bij huurhuizen is het lastiger. Ga deze mensen ontzorgen. Heel concreet, helpen bij invullen subsidieaanvraag, zoeken van een goede aannemer, etc. Hierbij heb je vrijwilligers nodig, anders wordt het onbetaalbaar.
Over het algemeen geldt dat de gemeente direct niet zo makkelijk binnenkomt. De overheid wordt gewantrouwd. Uitbesteden is dus aan te bevelen. Maar liefst niet via openbare aanbesteding, zoals voor het runnen van het Energieloket: bij aanbesteding komt een buitenstaander binnen voor dit doel, concurrentie en korte termijn denken prevaleert. Dat werkt slechter dan wanneer een groep lokale mensen het deze functie vervult, met een langjarige betrokkenheid. Het is vaak vooral een kwestie van vertrouwen opbouwen Beter is te werken met structurele, langjarige contracten. Enkele gemeenten doen dat al, zoals Apeldoorn, Zutphen, Houten. Zij erkennen dergelijke organisaties als Diensten van Algemeen Economisch Belang en omzeilen daarmee de plicht van openbare aanbesteding.
Eijkenduijngebruikt de term ontzorgen niet. Het klinkt paternalistisch, als denken voor de anderen. Je moet de nadruk leggen op het samen met de mensen doen. Een sociale dynamiek stimuleren. Belangrijk ook om met de wooncorporaties, te werken, bezitten 1/3e van alle woningen in Nederland. Zij hebben momenteel geen toegang tot de nodige subsidies.
Luke: je moet aansluiten bij de leefwereld van de bewoners, dezelfde taal spreken. Voor mensen in energiearmoede is het einde van de maand meer in gedachten dan het einde van wereld. Je moet dus onevenredig investeren in gelijkwaardige transitie.
Gelderblom vindt de term ontzorgen niet problematisch, maar inderdaad, het gaat ook om betrekken van inwoners. Daarbij je realiseren dat de hoge energierekening samen kan gaan met een onzeker bestaan, qua werkgelegenheid, gezondheid…
In sommige buurten zijn vooral huurders en dan is werken met de corporaties belangrijk. Dat kan ook naar schaalvoordelen leiden, zoals in contracten met aannemers. Corporaties kunnen ook aangezet worden tot inponden (woningen aankopen van commerciële eigenaren).
Corporaties worden geacht tegen 2029 alle woningen die nu nog een energiecertificaat E, F of G hebben, te verbeteren (Nationale Prestatieafspraken). Vraag is of ze dat gaan halen.
Eijkenduijn: onze gemeente heeft de coöperatie Deltawind ingehuurd om het Energieloket te runnen, met energiecoaches, energieadviseurs etc. Goede samenwerking met de gemeente.
Vanuit de chat wordt gevraagd hoe gemeenten collectief kunnen inkopen.
Vintges vertelt dat de gemeente Nijmegen daar een bedrijf voor had aangewezen, maar dat kreeg veel meer vragen dan het aankon. Je moet dit dus zorgvuldig opzetten. Wij werken via bewonersorganisaties: die benaderen aannemers, laten ze komen voor toelichting. Dan hoeft overheid zich niet er aan te branden.
Vanuit de chat wordt gevraagd over er een aparte aanpak is voor VvE’s.
Gelderblom: in Heerlen zijn we een specifiek programma begonnen, met cursussen voor VvE’s. Voor sommigen was dit al een goed begin, maar voor velen niet genoeg. We hebben nu een specifieke subsidiepot voor VvE’s ingesteld. Bedoeling is ook om goed om te gaan met tegengestelde belangen binnen een VvE.
Vanuit de chat wordt gevraagd hoe om te gaan met mensen die niet mee willen doen als een wijk van het gas af gaat.
Eijkenduijn: onder voorwaarden mag een gemeente gas afsluiten bij mensen die dat niet willen. In het geval van Stad aan ’t Haringvliet hadden we een pilot gedaan met dwang. Een draagvlakmeting is een belangrijke voorwaarde. Die gaf de gemeente bevoegdheid gastoevoer te stoppen (en het te gaan gebruiken voor de toevoer van waterstof).
Vintges bevestigt dat de gemeente dat recht kan krijgen, na een zorgvuldig proces, wat wel acht jaar kan duren. Je moet sowieso minstens 70% steun hebben in een wijk voor de overgang. Het is goed als de gemeente duidelijkheid geeft dat ze de WSW gaan gebruiken om de gaskraan dicht te draaien in een buurt, zowel eigenaren als huurders.
Goede communicatie is sowieso essentieel. Een vorig project in dezelfde wijk Hengstdal ging het mis omdat het gedomineerd werd door de samenwerking tussen Liander (netbeheerder), de gemeente en de woningcorporatie. Dat leidt tot argwaan. In het nieuwe project ligt het initiatief bij een buurtorganisatie. Dat leidde bijvoorbeeld tot een opkomst van 200 van de 250 eigenaren bij een bijeenkomst. Je moet ook goed analyseren waar de betroffen bewoners mee bezig zijn. Als ze geïrriteerd zijn door slecht onderhoud in de omgeving, als ze zich zorgen maken over de rompslomp in huis die de overgang naar aardgasloos verwarmen met zich mee brengt.
Wat kan de provincie doen?
Luke: provincie kan subsidies aandragen, kennisontwikkeling en praktijkervaringen organiseren.
Gelderblom: De energievoorziening moet terug een publieke voorziening worden. De provincie Limburg is nu bezig met het oprichten van een provinciale energiedienst. In Heerlen willen we nog een stap verder gaan, naar een sociaal publiek coöperatief energiebedrijf, wat ook duurzame energie gaan inkopen. Andere gemeenten willen ook wel.
Vintges: Het Gelders provinciaal warmtebedrijf gaat investeren in het Nijmeegse warmtebedrijf. Dat is een goede ontwikkeling.
Voorzitter: wat moet je vooral niet doen?
Eijkenduijn: Projecten starten zonder overleg met de omwonenden. We wilden een windpark moderniseren. Van 9 turbines naar 6. We dachten daar mensen makkelijk in mee te krijgen. Maar die molens zouden hoger worden, en daar kwam zoveel weerstand tegen dat we de modernisering hebben gestopt. Conclusie: overleg met de omwonenden is essentieel, ook als je denkt dat het wel meevalt.
Vintges: te snel gaan. In eerste Hengstdal project, is de draagvlakmeting te vroeg ingezet. Er was verzet, o.a. de SP ging huis aan huis. Er was nog teveel onduidelijk vanuit de woningcorporatie. Je moet niet onderschatten de alledaagse problemen die sommige mensen hebben, waardoor ze angstig zijn voor veranderingen waarvan ze de consequenties niet kunnen overzien.
Luke: redeneer niet vanuit de markt. Aanbesteden maakt veel kapot. Ook niet denken dat iedereen bezig is met redden van de wereld. Er is al veel ervaring, leer daarvan. Niet zelf het wiel weer uitvinden. Er is lokale, provinciale en landelijke kennis hoe te ontzorgen.
Gelderblom: wat ik eerder vertelde over de brief van de gemeente, dat was fout. En je moet zoeken naar een benadering waarbij je energiearmoede en andere sociale problemen integraal benadert.
Vintges benadrukt dat er lange termijn zekerheid moet zijn over financiële ondersteuning. Er moet geld bij, daar valt niet aan te ontkomen.
Wat moet er verbeteren aan wet- en regelgeving?
Vintges: de energiewet biedt de mogelijkheid om energiegemeenschappen op te richten. Dat betreft perspectief en moet verder uitgewerkt.
Eijkenduijn: er moet een duidelijke definitie komen wat “betaalbaar” is. En daaraan gekoppeld fondsen om dit te realiseren. In Zuid Holland hebben we een gezamenlijk plan gemaakt voor de warmtetransitie met een prijskaartje van 10 miljard. Anders gaan we niet verder.
Gelderblom: niet alleen geld is belangrijk, ook voorspelbaarheid, ook voorbij 2030. Het gaat meestal om langlopende projecten. Verder moet de landelijke overheid de motivatie voor windprojecten op land niet ondermijnen door steeds naar de Noordzee te wijzen. Wij willen coöperatieve projecten ter plekke en onder lokaal beheer.
Verder moet gewerkt worden aan specifieke oplossingen die uitwisselen van energie over de grens vergemakkelijken. Onze Duitse buren hebben minder last van netcongestie, maar uitwisseling is nu qua regelgeving heel ingewikkeld.
Uit de chat wordt gevraagd naar de impact van de verplichting van een Soorten Management Plan.
Gelderblom: die verplichting kan inderdaad projecten vertragen, vooral bij isoleren. Bij ons viel het wel mee. We kregen dispensatie voor 5% van de woningen.
Vraag uit de chat: ervaring met buurtbatterijen?
In Goeree-Overflakkee wordt een proef uitgevoerd met 17 woningen met een gezamenlijk energiebeheer waarin batterijen een rol spelen.
Suggestie uit de chat: kijk in de stadarchieven wat er vroeger gedaan is bij stadsvernieuwing, welke rol daar corporaties hebben gespeeld, klusbrigades e.d.
Afsluitende opmerkingen van de sprekers
Vintges: pas je aanpak aan aan de doelgroep: woningeigenaren kun je ontzorgen met technische kennis, motivatie, leningen etc. Als je focus is op mensen in energiearmoede, ga ze thuis bezoeken, en zorg dat degenen die dat bezoek doen aansluiting hebben. Het Nijmeegse Huis van Compassie heeft vrijwilligers uit de cultuurgroepen van de doelgroepen. Die zijn zelf energiecoach of worden dan vergezeld door een die meer technische kennis heeft. Het is best een stap om je huis van kelder tot zolder open te stellen.
Luke: loop eens mee met een energiecoach! Zie hoe dat werkt, om beter te begrijpen wat voor soort ondersteuning vanuit de gemeente echt helpt.
Eijkenduijn: maak de transitie niet politiek! Werk samen in de gemeenteraad. Polarisatie werkt verlammend en de slachtoffers zijn de doelgroep, de mensen die de transitie het hardst nodig hebben.
Gelderblom: eens met Luke. Is nog stap verder gegaan en heeft de opleiding tot energiecoach gedaan. Naar Eijkenduijn: de raadsleden zijn vanuit hun politieke motivatie geïnteresseerd, dat is gewoon zo. Het is wel een onderwerp wat enorm goed kan werken om vertrouwen in de overheid terug te winnen.
Voorzitter Kluit: doe wat je past maar overdrijf het niet.
En daarmee sloot ze het webinar af, de sprekers en deelnemers dankend.
Verslag: John Hontelez
NB: om de video af te spelen: druk op het linkje rechts onderaan de afbeelding: afspelen op YouTube
